ارزيابي فاكتور مردانه در تشخیص ناباروری

اسپرموگرام

يكي از اولين مراحل تشخیص ناباروری در  زوج هاي نابارور ، تجزيه و تحليل اسپرم (اسپرمو گرام)مي باشد. نمونه اسپرم 4 – 2 روز پس از آخرين فعاليت جنسي جمع آوري مي شود . پس از جمع آوري اسپرم ، حجم، تعداد اسپرم موجود ، تعداد اسپرم متحرك ، و درصد اسپرم طبيعي تعيين مي گردند . ملاك طبيعي بودن اسپرموگرام در تجزيه و تحليل آن شامل حجم 5 – 3 ميلي ليتر اسپرم , تعداد بيشتر از 20 ميليون اسپرم در ميلي ليتر , تحرك بيشتر از 50% و با استفاده از ملاكهاي بسيار دقيق ساختاري بيشتر از 60% اسپرم ها ساختار طبيعي داشته باشند .

ارزيابي تخمك ها و تخمك گذاري

براي ارزيابي تخمك گذاري و " كيفيت" تخمك ها ، روشهاي مختلفي وجود دارند ، اين موضوع ثابت شده است كه با افزايش سن زنان ، هم تعداد و هم كيفيت تخمك آنها روند نزولي را آغاز مي نمايد . به اين كاهش كيفيت (( كاهش ذخيره سازي تخمك )) مي گويند.

آزمايشات روز سوم سيكل

سنجش ميزان هورمونهاي LH ,FSH و استراديول مخصوصا در روز سوم سيكل قاعدگي در پيش بيني شانس آبستني و دوز مورد نياز داروهاي تحريك تخمك گذاري موثر مي باشد و جزئيات ديگري را نيز مي تواند ارائه نمايد.

نمودار دماي پايه بدن (BBT)

بعد از توليد هر تخمك, تخمدان پروژسترون توليد مي كند . يعني هورموني طبيعي كه در صورت حاملگي از آن محافظت مي كند . پروژسترون ميانگين دماي بدن را افزايش مي دهد و اندازه گيري درجه حرارت بدن در صبح زود يكي از روشهايي است كه بيماران براي كنترل تخمك گذاري مي توانند مورد استفاده قرار دهند .

دماي بدن بيماران با توجه به سيكل ماهانه هر روز صبح قبل از برخاستن از رختخواب اندازه گيري و ثبت مي گردد. الگوي تخمك گذاري آن است كه كه دماي بدن قبل از تخمك گذاري ( عموما روزهاي 14– 1 قاعدگي ) زير 36 درجه سانتيگراد در نوسان بوده ، وپس از تخمك گذاري ( يعني در روز 15 يا بعد از آن درجه حرارت بدن فرد به ميزان 1 - 5 /0 درجه افزايش پيدا مي كند ، اين نوسان در بالاتر از 36 درجه سانتي گراد تا قاعدگي بعدي ادامه ميابد كه اين افزايش دماي بدن حاكي از تخمك گذاري است.

 نمودار بالابودن درجه حرارت بدن در نيمه دوم سيكل قاعدگي ثابت مي كند تخمك گذاري اتفاق افتاده است. سيكل بدون تخمك گذاري نمي تواند به صورت پيوسته دماي بدن را در نيمه دوم سيكل قاعدگي افزايش يافته نشان دهد .

اندازه گيري" LH " ادرار

 روش ديگر كنترل تخمك گذاري روش استفاده از كيت پيش بيني كننده قاعدگي است، كه مقدار هورمون تبديل كننده فوليكول به جسم زرد ( LH)را قبل از تخمك گذاري در ادرار اندازه گيري مي كند. اين آزمايش به مدت 4 يا 5 روز در ميانه ي  سيكل قاعدگي از حدود روز 11 سيكل انجام مي شود و زمان افزايش" LH " قبل از تخمك گذاري محسوب مي شود. زماني كه غلظت هورمون " LH " در ادرار افزايش پيدا مي كند، در رنگ نوارمربوط به آزمايش تغيير ايجاد مي گردد . اين پيش بيني قبل از تخمك گذاري انجام مي گيرد و از لحاظ زمان انتقال اسپرم و مقاربت از اهميت بسزايي برخوردار است .

افزايش پرولاكتين

افزايش غير طبيعي ميزان هورمون پرولاكتين مي تواند موجب كاهش تخمك گذاري شود. اين افزايش اغلب توسط تومور خوش خيم واقع در قاعده غده هيپوفيز انجام مي گيرد .

علايم هيپرپرو لاكتينمي(افزايش هورمون توليد كننده ي شير) از طريق افزايش توليد شير يا ترشحات مشابه از پستان مادر در زمان غير از شير دهي نيز مشخص مي شود

براي رفع اين مشكل مصرف داروي بروموكريپتين موفقيت آميز بوده و در بعضي موارد نادر غده بايد برداشته شود .

بررسي موكوس(ترشحات مخاطي) دهانه رحم

 در حوالي تخمك گذاري موكوس از دهانه رحم ترشح مي شود . اين موكوس دهانه رحم به دليل اينكه زمينه را براي انتقال اسپرم از واژن به درون رحم فراهم مي نمايد بسيار اهميت دارد .

بررسي ترشحات دهانه رحم غالبا با استفاده از يك اسپكولوم در حدود زمان تخمك گذاري انجام مي گيرد و كميت و كيفيت ترشحات دهانه رحم مورد ارزيابي قرار مي گيرندگرچه خود فرد هم با مشاهده ودقت به ترشحات خارج شده از بدن مي تواند اين بررسي را انجام دهد. .

آزمايش بعد از نزديكي

آزمايش پس از مقاربت كاملا شبيه بررسي ترشحات دهانه رحم مي باشد، به اين ترتيب كه اين آزمايش 12-4 ساعت پس از انجام مقاربت در حدود زمان تخمك گذاري صورت مي پذيرد. اين بررسي نه تنها اطلاعاتي را در مورد كيفيت و كميت مخاط موجود ارائه مي نمايد، بلكه ارزيابي كاملي از ميزان غلظت اسپرم پس از تركيب با مخاط دهانه رحم فراهم مي آ ورد.

هيستروسالپينگوگرام

 هيستروساليپنگو گرام ( HSG ) روشي براي ارزيابي شكل داخلي دهانه رحم، حفره رحم و لوله هاي رحم(فالوپ) محسوب مي شود. اين آزمايش يك آزمايش كاملا مهم است براي اينكه مشخص شود كه آيا رحم شكل طبيعي دارد و آيا لوله هاي فالوپ باز و طبيعي هستند يا خير .

 اين آزمايش با تزريق مقدار كمي مايع حاجب به داخل رحم انجام مي شود كه اين مايع در راديوگرافي نمايان مي شود . زماني كه اين مايع به داخل رحم تزريق گرديد، راديو گرافي ها انجام مي گيرند تا جريان مايعي كه نشان دهنده شكل رحم و لوله هاي فالوپ است، قابل مشاهده گردد. اين آزمايش نياز به 5-3 دقيقه زمان داشته و با انجام آن اطلاعات اوليه بدست مي آيند.

اين بررسي غالبا در اوايل سيكل قاعدگي يعني پس از پايان خونريزي و قبل از تخمك گذاري انجام مي گيرد. بهترين زمان يك يا دو روز بعد از پاك شدن مي باشد.

اولترا سونوگرافي به روش ترانس واژينال

دستگاه اولتراسوند مانند دستگاه راديوگرافي است بجز اينكه تصاوير بجاي اشعه با جذب امواج صوتي تهيه مي شوند. بيماران مي توانند تعداد زيادي معاينات اولتراسوند را بدون هيچگونه عوارض بيماري زائي انجام بدهند. دركل، معاينه اولتراسوند بدون درد بوده و نيازي نيست كه براي انجام اين نوع سونوگرافي از طريق واژن مثانه پر باشد.

سونوگرافي براي مشاهده و معاينه رحم، تخمدانها و فوليكول هاي رشد كرده در تخمدان ها، رشد جنين و ساير اندام هاي داخلي مورد استفاده قرار مي گيرد. در پيگيري سيكلهايي كه داروهاي محرك تخمك گذاري تزريق شده باشند، كنترل و مشاهده رحم و تخمدان ها از اهميت زيادي برخوردار مي باشد. تعداد و ميزان رشد فوليكولها براي كمك به تعيين مقدار مناسب دارو بايد مورد ارزيابي قرار گيرد به ويژه وقتي كه تخمدانها وادار به تخمك گذاري شده يا براي اهداء تخمك برنامه ريزي شده است.

 روش هيدرو سونو گرافي

تركيبي است از سونوگرافي ترانس واژينال به همراه پر كردن حفره رحم با سرم استريل كه براي بررسي حفره رحم و تشخيص پوليپ ها ، چسبندگي ها و يا فيبروم از استفاده مي شود نتايج بدست آمده شبيه نتايجي است كه از طريق هيستروسكوپي يا هيستروسالپنگو گرافي بدست آمده است .

ارزيابي چسبندگي يا آندومتريوز با لاپاراسكوپي

 در ارزيابي علت ناباروري گاهي نياز به مشاهده وضعيت بيروني رحم، لوله هاي رحمي(فالوپ) و تخمدان از طريق لاپاراسكوپي مي باشد. اين ارزيابي شامل مشاهده چسبندگي يا عدم چسبندگي ، آندومتريوز(وجود بافت داخلي رحم در جاي ديگر)و اختلالات ديگري مي شود كه مي توانند موجب ناباروري گردند. اين عمل در بيمارستان و تحت بيهوشي عمومي انجام مي شود . يك وسيله تلسكوپي كوچك از طريق يك بريدگي كوچك در زير ناف در درون حفره شكم قرار داده مي شود. سپس پزشك مي تواند اندامهاي توليدمثل را در طي اين فرآيند مورد بررسي قرار دهد. چنانچه بيمار چسبندگي يا آندومتريوز داشته باشد ,در زمان انجام عمل قابل درمان هستند . كل عمل جراحي كمتر از يك ساعت وقت مي گيرد و تعداد زيادي از بيماران در عرض 4-3 ساعت از بيمارستان مرخص مي شوند .

نمونه برداري از آندومتر

 نمونه برداري از آندومتر در مرحله آخر سيكل قاعدگي انجام مي گيرد و براي مشخص نمودن ميزان رشد آندومتر پس از تخمك گذاري صورت مي گيرد .اين آزمايش در كلينيك انجام مي گيرد و انجام آن غالبا 2 -3 دقيقه به طول مي انجامد . نمونه برداري از آندومتر با قرار دادن يك ابزار در حفره رحم و برداشتن مقدار كمي از ديواره داخلي رحم انجام مي گيرد . پس از نمونه برداري ، بيماران بايد انتظار چند لكه خوني را در 5-1 روز بعد از آن داشته باشند . انقباضات دردناك "شبه قاعدگي" روز نمونه برداري و گاهي يك روز پس از آن رخ مي دهد . توصيه ميشود كه بيماران داروهاي معمولي خود را براي انقباضات دردناك قاعدگي مصرف نموده و مايعات بيشتري بنوشند. به بيماران توصيه مي شوند تا سه روز بعد نبايد مقاربت نمايند .

علائمي كه بايد در صورت وقوع آنها مراقب بود عبارتند از :

 - تب بالاتر از5/38 درجه سانتي گراد

 - انقباض يا درد افزايش يابنده رحمي

 - افزايش خون ريزي

 - خروج غير طبيعي چرك يا مواد بدبو از واژن چنانچه هر كدام از اين موارد اتفاق افتاد پزشک خود را در جريان بگذاريد .

منبع:

www.mums.ac.ir

Novak's Gynecology. Brek J. London .Lippincott Williams & Wilkins.

Danforth's Obstetrics and Gyenecology.  Scott JR،Gibbs R ،editors   .London .Lippincott Williams&Wilkins.

.

Clinical Gyecology and infertility.Speroff L.Fritz MA..Lippincott.philadelphia: Williams&Wilkins

كاربرد بيوتكنولوژي در تشخيص ودرمان زوج هاي نابارور. محمدمهدي آخوندي،.پنجمين سمپوزيوم تخصصي باروري وناباروري ژنتيك وبيوتكنولوژي توليدمثل

درسنامه اختلالات جنسی شایسته جهانفر،. میترا ملایی نژاد،..

مامائی و زنان BRS المار،پ ساکالا. ترجمه هاجرپاشا، افسانه بختیاری.بابل: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی بابل

اصول بیماری های زنان کیستنر. رایان، کنت جی; برکووتیز، راس. ترجمه شاهین سینا. تهران: سماط،

زنان و مامائی AOM. کامران احمدی، افسانه آقازاده نائینی،تهران: طب نوین.