روشهاي طبي پيشگيري از بارداري روش هايي هستند كه در آنها از دارو بويژه انواع هورمونهاي جنسي استفاده مي شود

در اين روشها اغلب از تخمك گذاري و در برخي روشهاي تحقيقاتي از توليد اسپرم جلوگيري شده ودر نتيجه بارداري اتفاق نمي افتد

علت ديگر پيشگيري از بارداري در اين روشها نامناسب كردن محيط رحم براي اسپرم ها،لقاح و لانه گزيني است

اين روشها شامل:

 انواع قرص ها:

 

 الف) ترکیبی :     1- منو فازيك( مقدار هورمون در یک بسته ثابت است)    2- بي فازيك(در ایران موجود نیست)

    3-  تري فازيك( مقدار هورمون در همه قرصهای یک بسته ثابت نیست)

                          ب) تک هورمونی:    مینی پیل (قرص دوران شیردهی)

  • مکانیسم اثرقرص ها:  

  1- مهار تخمک گذاری          2- تغییر غلظت موکس سرویکس              3- تغییر بافت آندومتر رحمی

z   قرص هاي منوفازيك )يك مرحله اي) ترکیبی:

Low Dose :  LDال-دي

High Dose : HDاچ-دي

   اين قرص ها كه افراد زيادي از آنها مصرف مي كنند، تركيبي از استروژن وپروژسترون با مقدار ثابت. اثر بخشی قرصهای ترکیبی در صورت استفاده صحیح 98 درصد است.

  نحوه مصرف:  در اولین دوره مصرف؛ قرص اول در یکی از پنج روز اول سیکل قاعدگی مصرف می شود، هر شب یک قرص تا 21 شب + 7 شب استراحت سپس شروع بسته جدید (در بسته بندي 21 عددي).

در بسته بندي 28 عددي بايستي بسته ها بدون وقفه و استراحت پشت سر هم مصرف شوند و قرصهايي كه با رنگ متفاوتي وجود دارند در انتهاي بسته استفاده شوند .

G     نكات مصرف:

1- استفاده همزمان از روش ديگرجلوگیری از بارداری در اولین دوره مصرف قرص بخصوص هفته اول باید صورت گیرد.

2- در صورت فراموشي قرص از چارت زیر پیروی شود.

3-مصرف قرصها مرتب و روزانه و ترجیحا در ساعت مشخص صورت گیرد.

4-عوارض همراه: لکه بینی در 2-3 ماه اول مصرف، تهوع استفراغ، سردرد خفیف ، حساسیت سینه ها

5-زمان مصرف قرص: هر شب پس از شام قبل از خواب (برای کاهش تهوع ، همچنین میتوان از قرص ویتامین ب 6 استفاده کرد.)

6- فاصله بین  بسته قبلی تا شروع بسته بعدی نباید بیشتر از یک هفته باشد.

v    مزاياي قرص:

اثربخشي مناسب - بازگشت سريع قدرت باروري: طی 3 ماه از قطع دارو 90 % باردار می شوند.

كاهش ريسك سرطان رحم ؛تخمدان وآندومتر- كاهش فيبروئيد رحم وكيست تخمدان – نداشتن محدودیت سنی در استفاده از روش.

كاهش كم خوني (آنمی) ناشی از خونریزی قاعدگی بدلیل كاهش حجم خونريزي قاعدگي

 بهبود ديسمنوره (درد قاعدگی) – کاهش PMS (سندرم پیش از قاعدگی)- بهبود آكنه و هيرسوتيسم (پرمویی)

پیشگیری از پوکی استخوان - كاهش EP (بارداری خارج رحمی).

v    موارد منع مصرف:

اطمینان یا شک به وجود حاملگی- ترومبوفلبيت (ایجاد لخته و التهاب در رگ)- سرطان مشكوك ياشناخته شده پستان یا دستگاه تناسلی.

خونريزي رحمی باعلت ناشناخته – در فاصله کمتر از سه هفته از زایمان  – سابقه ديابت حاملگي

افزایش فشارخون كنترل نشده - سيگاري با سن یشتر از 35 سال - هيپر كلسترومي (افزایش کلسترول خون)

سردرد ميگرنی – انجام جراحی ظرف یک ماه اینده– تشنج  - بیماریهای دریچه ای قلب یا بیماری عروق کرونر- سکته مغزی-

بیماری فعال یا مزمن کبدی - بيماري كيسه صفرا – بعضی از بیماریهای خونی (مثل آنمی سيكل سل)- افسردگی بسیار شدید-

ابتلا به بیماریهای التهابی روده مانند کرون- ...  .

اين قرص ها با اسامي مختلفي در بازار وجود دارند.

ياز، ياسمين،دزوسپتيو،ال دي،روكين،ديان و....

z   قرصهای تری فازیک:

 میزان هورمون در یک سیکل متغیراست (هر بسته دارای سه دسته قرص با رنگ های زرد، نارنجی و سفید است که میزان هورمون در هررنگ با دسته دیگر متفاوت است).

  شروع :اولین بسته در روز اول سیکل تا 21 روز+ 7روز استراحت سپس شروع بسته جدید.

   فراموشی قرص: درطی 12 ساعت از زمان همیشگی    بالافاصله قرص رابخورد .

گذشت بيش از12 ساعت    حذف قرص فراموش شده + ادامه بقیه بسته + روش پشتیبان تا آخر آن بسته

   پس از سقط در سه ماهه اول ؛ بلافاصله می تواند مصرف قرص شروع شود.

  شروع قرص پس از زایمان: با شیردهی   پس از 6 هفته از زایمان (بهتر است در 6 ماه اول شیردهی استفاده نشود.)

                                     عدم شیردهی  پس از 3 هفته از زایمان

    علائم خطر مصرف قرص ocp:

 

1- درد شدید در قسمت بالای شکم

 2- درد قفسه سینه- سرفه با خلط خونی – تنگی نفس

3- سر درد غیر معمول (شدید یا ضربانی)

 

 4- مشکلات چشمی: تاری دید؛ دو بینی, کم شدن میدان دید

     5- تورم یا درد شدید در یک  پا

 

v   عوارض شايع و چگونگي اداره ي آنها:

 

  • افزايش وزن : ورزش منظم و رژيم غذايي متعادل
  • لكه بيني :1- ظرف 2-3 ماه رفع مي شود. می توان در روزهايي كه لكه بيني وجوددارد هر شب دو عدد قرص LD خورده شود.

          2-استفاده از داروهاي ضد التهاب غير استروئيدي مانند کپسول مفنامیک اسید و قرص ایبو پروفن خونریزی را کم میکند.

  • حساسيت پستانها : رعايت توصيه هاي بهداشتي(استفاده از پستان بند های محکم و کمپرس سرد یا گرم)؛در صورت تداوم مراجعه به پزشک.
  • سردرد هاي خفيف : استفاده از مسكن معمولي  و در صورت تداوم درد مراجعه به پزشک.
  • تهوع : مصرف قرص در هنگام خواب يا همراه غذا-  استفاده از vitB6   شبي يك قرص – مصرف مایعات بیشتر و سبزی و میوه تازه .

   قرص هاي جلوگيري دوران شيردهي(مینی پیل)

ميني پيل يا POP، قرصهاي پيش گيري مخصوص دوران شيردهي در 4 تا 6 ماه اول پس از زایمان ميباشد.

حاوي نيم ميلي گرم لاينسترول (نوعی پروژسترون) است . اثر بخشی این قرص در صورت شیردهی به کودک زیر 6 ماه 99 درصد است.

روزانه یک قرص در ساعت معین تا 28 روز + بلافاصله شروع بسته بعدی (بدون استراحت)

v    مکانیسم اثر:  مشابه OCP ترکیبی است ولی مکانیسم اصلی:

  • افزایش غلظت موکوس سرویکس
  • تغییر در آندومتر (نامساعد کردن آن برا بارداری)

v    نحوه مصرف:

 1- سر ساعت معين هر روز خورده شود.

2 – بلافاصله بعد از پايان  هر بسته ، بسته بعدي شروع شود.

3 – بهتر است از روز اول قاعدگي شروع شود وگرنه تا هفت روز از روش ديگر مثلا كاندوم استفاده گردد .

v    مزاياي  POP:

1 – بدون استروژن      2 – كاهش خونريزي و ديسمنوره     3 – بازگشت سريع باروری       4 –نداشتن اثر منفی بر کمیت و کیفیت شیر مادر.

v    كنتراانديكاسيون هاي POP (موارد منع مصرف):

 

1 – بارداري مشكوك

2 – سابقه  یا ابتلا به سرطان پستان

3 – خونریزی با علت نا شناخته از رحم

4 – اختلالات مزمن یا حاد کبدی

5- فشار خون بالا

6- وزن بیشتر از 70 کیلوگرم

7- مصرف همزمان داروهای ضد تشنج و ریفامپین

8 – بيماري شديد شرياني

9 – بعد از بارداری مولار

10-  سابقه بارداری خارج رحمی

 11– فراموشی مصرف سر ساعت.

v    عوارض جانبي pop:

 

1 – بي نظمي قاعدگی (کپسول مفنامیک هر 8 ساعت)        2 - قطع قاعدگی           3– سردرد           4– حساسيت پستان

فراموشي مصرف قرص: قبل از 3 ساعت   بالافاصله قرص را بخورد

بيش از 3 ساعت     قرص فراموش شده + ادامه بسته + روش پشتیبان برای 2 روز

فراموشی مصرف 2 قرص دو قرص فراموش شده یکجا + ادامه بسته + روش پشتیبان برای 7 روز

فراموشی مصرف  قرصç تجویز روش اورژانس + مشاوره برای انتخاب روش مناسب دیگر+ کاندوم

 بروز اسهال و استفراغ طي 3 ساعت از مصرف قرص   مصرف یک قرص دیگر+ روش پشتیبان تا 2روز

    شروع قرص بعد از زايمان بين 3 تا 6 هفته بعد مي باشد.

  قرص بلافاصله بعد از سقط میتواند شروع شود.

  مصرف همزمان داروي ضد تشنج– ضد انعقاد– خواب آور– مسهل– ريفامپين کاهش اثر قرص  استفاده ازروش پشتیبان

   بطور کلی در موارد زیر میزان شکست قرصهای جلوگیری از بارداری و در نتیجه احتمال بارداری افزایش می یابد:

 

الف) مصرف نامرتب قرصها

ب) ابتلا به اسهال و استفراغ شدید

ج) مصرف آنتی بیوتیک های وسیع الطیف (مانند آمپی سیلین و تتراسیکلین و سفالکسین)همچنین داروهای موثر بر کبد (مانند داروهای ضد سل و ضد تشنج) – مصرف اسپیرنولاکتون و...  .

 

 

 

آمپولهای تزریقی

دو نوع آمپول تزریقی در ایران وجود دارد:

1- آمپول پروژسترونی ( DMPA) که طول اثر سه ماهه دارد.( 2 ± 12هفته)

2- آمپول ترکیبی (Cyclofem) که طول اثریک ماهه دارد. (3 ± 30 روز)

    آ مپولهای پروژسترونی:

حاوي دپومدروكسي پروژسترون استات ( DMPA) می باشد. اثر بخشی این روش درسال اول استفاده بیش از  99.7  درصد است.

  مكانيسم اثر( DMPA):

 1 – مهار اوولاسيون(تخمک گذاری)                      2 – افزايش غلظت موكوس

3 – تغيير سرعت انتقال تخمك از لوله                  4 – نامساعد كردن آندومتر براي لانه گزيني تخم

   فوايد:

 1 – مناسب برای افراد فراموشکار     2 – موثر    3 – نبودن عوارض جانبي استروژن    4 – آسان     5 – مناسب براي شيردهي     6 – پيگيري كم

7- کاهش دیسمنوره(درد زمان پريود)، PMS (علائم وناراحتي هاي قبل از پريود)و کاهش حاملگی خارج رحمی        8- مناسب برای افراد مبتلا به دیابت-بیماریهای تیروئید.

9- مناسب برای بیماران تشنجی (بجز بیمارانی که از داروهای کاربلمازپین و فنی توئین استفاده می کنند)

   نكته:

آمپول براي كساني مناسب است كه : به مدت طولاني تري مايل به پيشگيري هستند، سابقه ترومبوز وريدي دارند و نمی توانند از استروژن استفاده کنند، آنمي دارند،  لاغر و چندزاهستند ، در اواخر دوره  باروري می باشند، عقب مانده ذهني هستند و نمی توانند قرص رابصورت مرتب استفاده کنند.

    موارد منع مصرف:

 

1 – بارداری  یا سابقه مول(بچه خوره)

2 – سرطان پستان  ویا دستگاه تناسلي

3 – بيماري قلبي و عروقي

4– اختلال عمل كبد

5 – اختلال انعقادي

6 – افزایش فشار خون و ميگرن

7 – ديابت با ضایعه عروقی يا ديابت حاملگي

8 – خونریزی رحمی با علت نا شناخته

9 –چاقی (نمایه توده بدن بیش از 30)

10– تاريخچه خانوادگي پوکی استخوان

11-سن کمتر از 16 سال

عوارض جانبي:

 1– اختلال قاعدگي : قطع قاعدگی  یا لکه بینی

2 – تاخير در برگشت قدرت باروري  : 4-5 ماه طول می کشد تا هورمون از خون پاک شود.

3- افزايش وزن

4 – سردرد و گیجی

5 –نفخ شکم

6– كاهش ميل جنسي

 7 – يرقان

8 – آكنه  - ريزش مو – هيرسوتيسم

9 – استئوپروز( پوکی استخوان)

 نحوه مصرف(DMPA):

 

1 – اولين تزريق در 5 روز اول قاعدگي انجام شود+ 7روز کاندوم؛ سپس هر ( 2 ±12 )هفته يك بار (آمپول سه ماهه)

نکته : تزریق عمیق عضلانی در بالای بازو یا باسن – محل تزریق نباید ماساژ داده شود.

2 – زمان مناسب برای شروع آمپول:  

- پس از زایمان با شيردهي : 6 هفته بعد و در صورت عدم شيردهي : پس از 3هفته از زایمان

 - پس ازسقط : بلافاصله تا 5 روز تزریق باید انجام شود.

  - بدنبال روش جلوگیری از بارداری خوراکی : 1 تا 5 روز بعد از قطع OCP .

آمپول ترکیبی سیکلوفم:

سیکلوفم یک روش ترکیبی و تزریقی پیشگیری از بارداری است آمپول سیکلوفم دارنده نیم میلی لیتر ماده موثره ( ۲۵ میلی گرم دپو مدروکسی پروژسترون استات و ۵ میلی گرم استرادیول سیپیونات)  می باشد. این آمپول توسط کارکنان بهداشتی دوره دیده یا پزشک ودر فاصله های یک ماهه تزریق می شود.

  مکانیسم عمل (مانند OCP)

1-    جلو گیری از تخمک گذاری

2-  تاثیر بر مخاط داخلی رحم و مهار تکثیر آندومتر

3-  ایجاد اشکال در ورود اسپرم به داخل رحم از طریق افزایش ضخامت ترشحات دهانه رحم (موکوس سرویکس)

  اثر بخشی :
اثر بخشی این روش در سال اول استفاده ۹۹٫۸ درصد است.

  مزیت ها :
1- اثر بخشی بالا

2- آسانی استفاده

3- برگشت نسبتاً سریع باروری پس از قطع روش

4- بی تاثیر بودن روی میل جنسی

5- بهبود دیسمنوره(درد زمان پريود) شدید

6- مناسب برای افرادی که با استفاده مداوم و هر روزه از یک روش مشکل دارند (افراد فراموشکار، و... )

7- کاهش خونریزی قاعدگی

8-  مناسب برای افراد با سابقه بارداری خارج رحمی ( EP)

9-  پایین بودن عوارض افزایش وزن و خونریزی نامنظم ( در مقایسه با قرص ترکیبی )

10-  پایین بودن عوارض ناشی از استروژن ( در مقایسه با قرص های ترکیبی )

11- کم نشدن اثر بخشی در صورت اسهال و استفراغ (در مقایسه با قرص ترکیبی )

12-  قابل استفاده همزمان با آنتی بیوتیک ها ( بجز ریفامپین و گریزوفولوین )

معایب :
1- پیشگیری نکردن از بیماریهای قابل انتقال از طریق تماس جنسی ( STD )
2 - عدم امکان قطع روش یا تغییر آن پس از تزریق آمپول تااز بین رفتن اثر آن ( اتمام دوره )
3- مناسب نبودن برای دوران شیر دهی

  موارد منع مصرف مطلق :

مانند( OCP )قرص هاي ترکیبی میباشد.

 موارد منع مصرف نسبی :
* فشار خون بین ۹۰/۱۴۰تا ۱۰۰/۱۶۰  میلیمتر جیوه
* نئوپلازی داخل اپیتلیومی خفیف تا شدید سرویکس
* یرقان انسدادی در حاملگی
* بیماری فعال کیسه صفرا
خانم های سیگاری بالای۳۵ سال با مصرف کمتر از ۱۵ نخ سیگار یا کمتر از ۳۵ سال بامصرف بیش از ۱۵ نخ سیگار در روز ونيز مصرف قليان در همه ي انواع روش هاي طبي
* میگرن بدون علائم عصبی
* دیابت بدون درگیری عروقی

* مادران شیردهی که از زایمان آنها کمتر از 6 ماه می گذرد.
افسردگی خیلی شدید
* مصرف دارو برای صرع ( بجز والپروییک اسید)
* مصرف ریفامپین یا گریزوفولوین
* بیماری کم خونی سلول داسی شکل

  زمان شروع استفاده از آمپول ترکیبی پیشگیری از بارداری :
1- اولین تزریق ( شروع استفاده از روش ) در یکی از ۵ روز اول دوره قاعدگی انجام می شود.
2- اگر مادر پس از زایمان به فرزند خود شیر ندهد می تواند مصرف این روش را در روزهای 21-28 پس از زایمان آغاز کند.
3- اگر مادر پس از زایمان به فرزند خود شیر دهد و در استفاده از آمپول اصرار داشته باشد، ضمن تاکید برمنع مصرف نسبی تا شش ماهگی، اگر هنوز خونریزی قاعدگی رخ نداده باشد، می تواند تزریق آمپول پس از تست منفی بارداری انحام شود.
4-  مصرف این آمپول را می توان در ۵ روز اول بلافاصله پس از سقط شروع کرد.
5-  در صورت تغییر روش از قرص به آمپول سیکلوفم فاصله هفت روزه بین دو بسته قرص ، بهترین زمان برای تزریق سیکلوفم است.
6- در صورت تغییر روش از آمپولهای سه ماهه به آمپول سیکلوفم ،  باید آمپول سیکلوفم در زمان تزریق بعدی آمپول سه ماهه تزریق شود.

7- در صورت تمایل به تغییر روش از IUD به آمپول سیکلوفم در ۵ روز اول قاعدگی ، باید آمپول را تزریق نموده و داوطلب را بلافاصله برای خارج نمودن IUD ارجاع داد. در زمان های به جز پنج روز اول قاعدگی ، باید آمپول را تزریق نموده و داوطلب را در دوره بعدی قاعدگی برای خارج نمودن IUD ارجاع داد.

  عوارض شایع :
عوارض شایع معمولاً در ماههای اول مصرف بروز نموده و در عرض   ۳ – ۲ ماه کاهش یافته و یا از بین می رود.
این عوارض عبارتند از :
1- سر درد و سر گیجه

2- حساسیت پستانها

3- افزایش وزن خفیف

4- آکنه

5- افزایش بروز افسردگی و اضطراب

6- کم شدن مقدار و تعداد روزهای خونریزی

عوارض ناشایع :
۱ خونریزی نا منظم رحمی
۲ آمنوره = قطع قاعدگی

نحوه برخورد با عوارض:
۱- در صورت رویارویی با سر دردهای خفیف ناشی از تزریق آمپول میتوان از مسکن های معمولی استفاده کرد.
۲- حساسیت پستانها معمولاً با رعایت توصیه های بهداشتی: استفاده از پستان بندهای محکم و مسکن های معمولی ، رفع می گردد. بدیهی است که در صورت بر طرف نشدن مشکل فرد ارجاع خواهد شد.
۳- دلایل افزایش وزن ، تجمع مایعات در بدن به دلیل اثر پروژسترون و افزایش اشتها و به دنبال آن افزایش مصرف مواد غذایی است. افزایش وزن با انجام ورزش منظم و رعایت رژیم  غذایی بر طرف خواهد شد.
۴- آکنه با تغییر رژیم غذایی ( کاهش میزان چربی مصرفی خصوصاً تنقلات چرب و افزایش مصرف میوه و سبزی تازه ) و تمیز نگه داشتن پوست بر طرف می شود.
۵- با ادامه استفاده از آمپول ، تغییرات خلق و خوی(افسردگی ) رفع می گردد در غیر اینصورت ارجاع به پزشک ضروری است .
۶- خونریزی نا منظم رحمی شایع نیست و معمولا در عرض ۳ – ۲ ماه اول استفاده از آمپول برطرف می شود می توان درروزهای خونریزی غیر معمول از مفنامیک اسید یا ایبوپروفن جهت کنترل خونریزی استفاده کرد(به مدت 5 روز). در صورت ادامه پیدا کردن خونریزی نامرتب رحمی، علیرغم گذشت سه ماه زمان از استفاده از آمپول سیکلوفم ، فرد باید به متخصص زنان ارجاع شود.

۷- قطع قاعدگی شایع نیست در صورت وقوع باید آزمایش بررسی حاملگی انجام شود در صورتی که قطع قاعدگی از عوارض مصرف دارو باشد باید آموزش و مشاوره لازم به به گیرنده  خدمت داده و در صورت عدم موافقت  وی  روش را عوض کرد . ۸۰% زنانی که با مصرف DMPA دچار آمنوره شده اند. با تغییر روش به سیکلوفم خونریزی رحمی آنها شروع می گردد.
توجه : اگر استفاده کنندگان آمپول  سیکلو فم به دلیل عوارض خواهان قطع مصرف آن و استفاده از روش های دیگر پیشگیری از بارداری باشند می توانند روش مورد نظر خود را مطابق  دستورالعمل مربوطه شروع  نمایند.

    نظرات