آهن یک ماده غذایی مورد نیاز برای ادامه حیات است.آهن اساسی ترین ماده اولیه برای ساختن گلبولهای قرمز است البته برای ساخته شدن گلبولهای قرمز ، بدن به مواد مغذی مختلف دیکری مثل اسید فولیک،ویتامین ب6،ویتامین ب12،ویتامین ث،پروتئین نیز نیاز دارد.

چنانچه برای ساختن گلبول های قرمز خون،آهن به مقدار کافی در دسترس نباشد،ابتدا فرد از ذخایر آهن کاهش یافته و تخلیه می شود،در این وضعیت کم خونی فقر آهن بروز می کند.

عوارض کم خونی فقر آهن

کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن یکی از شایع ترین مشکلات تغذیه ای در جهان است.

کم خونی فقر آهن به دلیل ایجاد خستگی مزمن،کاهش ظرفیت کاری و ظرفیت یادگیری، کاهش قدرت تولید،پیامد های نا مطلوب اجتمائی و اقتصادی به دنبال دارد.

کم خونی فقر آهن در دوران تحصیل موجب کاهش قدرت یادگیری و افت تحصیلی و در دوران شیرخوارگی و اوایل کودکی موجب کاهش ضریب هوشی کودک می شود.

کم خونی فقر آهن  در شیرخواران و خردسالان موجب اختلال در تکامل سیستم اعصاب حرکتی،اختلال در تکامل گفتاری و ابتلا مکرر به بیماری می شود.

ضعف و ناتوانی بدنی،افزایش خطر مرگ در هنگام زایمان و افزایش خطر تولد نوزادان کم وزن و سقط جنین از عوارض کم خونی در دوران بارداری است.

علائم ابتلا به کم خونی فقر آهن

تشخیص کم خونی فقر آهن و تعیین شدت آن باید توسط آزمایشات بیو شیمیایی انجام گیرد.افرادی که هموگلوبین آن ها کاهش پیدا می کند کلیه ذخایر آهن خود را از دست داده اند و نیاز به اقدامات سریع و مصرف دارو دارند .

علائم به میزان و شدت تخلیه ذخایر بدنی آهن بستگی دارد:

1-رنگ پریدگی دائمی زبان و مخاط لب و پلک چشم

2-خستگی زودرس

3-سیاهی رفتن چشم

4-بی تفاوتی

5-سرگیجه،سردرد

6-بی اشتهایی،حالت تهوع

7-خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست و پاها

8-در مراحل پیشرفته تر تنگی نفس،تپش قلب و تورم قوزک پا از علائم کم خونی است.

توجه:ممکن است فردی دچار کمبود آهن باشد اما هنوز میزان هموگلوبین خون او کاهش نیافته باشد. بنابراین،اگر فردی دائما احساس خستگی و ضعف می کند یا قدرت تمرکز و یادگیری آن ها کم شده است،ممکن است دچار کمبود آهن باشد و باید به پزشک ارجاع داده شود.

تغذیه و کم خونی فقر آهن

در غذاهایی که به طور روزمره استفاده می شوند دو نوع آهن وجود دارد.یکی آهنی که در منابع حیوانی مثل گوشت قرمز،مرغ،ماهی و جگر وجود دارد و دیگری آهن موجود در غذاهای گیاهی مثل حبوبات غلات سبزیجات و خشکبار.

آهن موجود در غذاهای حیوانی از قابلیت جذب بالایی برخوردار است در حالی که آهن موجود در غذاهای گیاهی به مقدار کم جذب می شوند و میزان جذب آن ها بستگی به وجود عامل کاهش دهنده و افزایش دهنده جذب آهن دارد.لازم به ذکر است آهن موجود در تخم مرغ از قابلیت جذب کمی برخوردار است.

برای بهبود دریافت آهن از برنامه غذایی روزانه به موارد زیر توجه کنید:

در صورت امکان در برنامه غذایی روزانه خود از منابع حیوانی آهن مثل گوشت قرمز،ماهی و مرغ استفاده کنید.

اگر حتی مقدار کمی گوشت به غذاهای گیاهی اضافه شود جذب آهن غذا افزایش میابد مثلا افزودن مقدار کمی گوشت به عدس پلو و یا اضافه کردن مقدار کمی گوشت به سویا...

ویتامین ث موجود در سبزی های خام و میوه های تازه یکی از عوامل مهم افزایش جذب آهن می باشد بنابراین استفاده از انواع سالاد شامل گوجه فرنگی،کاهو،فلفل سبز دلمه ای و یا سبزیجات تازه(سبزی خوردن شامل جعفری،تره،شاهی و شوید)

و مصرف میوه جات به خصوص منابع ویتامین ث مثل مرکبات بعد از غذا،جذب آهن منابع گیاهی را افزایش می دهد.

برای افزایش جذب آهن موجود در تخم مرغ،همراه با آن منابع غنی ویتامین ث مثل فلفل سبز قلمی،گوجه فرنگی وجعفری تازه مصرف کنید.

حبوبات را به شکل جوانه زده استفاده کنید.جوانه زدن باعث افزایش جذب آهن موجود در حبوبات به میزان تقریبا 2 برابر می شود.

خشکبار از منابع غنی آهن محسوب می شوند.استفاده از انواع خشکبار مثل توت خشک،برگه آلو،انجیر خشک،کشمش و... یا مغز پسته،بادام درختی،تخمه آفتابگران،تخمه کدو و هندوانه بع عنوان میان وعده در برنامه غذایی کودکان و نوجوانان می تواند به تامین بخشی از نیاز آنان کمک نماید.

نوشیدن چای به ویژه چای پررنگ،قهوه و دم کرده های گیاهی همراه غذا و یا با فاصله کمی بعد از غذا جذب آهن غذاهای گیاهی را به مقدار زیادی کاهش می دهد.

ابتلا به آلودگی های انگلی عامل مهمی در ایجاد کم خونی فقر آهن محسوب می شود.رعایت اصول بهداشت فردی به خصوص شستن کامل دست ها با آب و صابون قبل از تهیه و مصرف غذا و پس از هربار اجابت مزاج نقش کلیدی در پیشگیری از ابتلا به عفونت های انگلی دارد.

قبل از مصرف سبزیجات آن هارا کاملا ضد عفونی و انگل زدایی کنید.

از مصرف نان هایی که در تهیه آن ها به جای خمیر مایه از جوش شیرین استفاده می شود خودداری کنید.این دسته از نان ها نقش مهمی در جلوگیری از جذب آهن غذا دارند.

درمان کم خونی فقر آهن

در صورت بروز کم خونی فقر آهن شخص مبتلا باید تحت درمان دارویی قرار گیرد زیرا در این حالت،افزایش مصرف غذاهای غنی از آهن به تنهایی نمی تواند کم خونی فقر آهن را جبران نماید به خصوص اگر کم خونی شدید باشد.

نکته مهم در درمان کم خونی فقر آهن این است که درمان باید 2تا3 ماه پس از اینکه میزان هموگلوبین به حد طبیعی رسید ادامه یابد تا ذخایر آهن تکمیل شوند یعنی میزان فریتین سرم که نشان دهنده ذخایر آهن بدن است به حد مطلوب برسد.

مصرف مکمل های آهن در بعضی افراد اختلالات گوارشی نظیر ناراحتی معده،تهوع،استفراغ،یبوست یا اسهالل ایجاد می کند و شدت این عوارض در ارتباط مستقیم با میزان داروی مصرفی است.

به این معنی که هرچقدر مقدار مصرف بیشتر باشد عوارض جانبی آن نیز بیشتر خواهد بود.

در موارد عدم تحمل باید مصرف قرص آهن از مقادیر کم شروع و به تدریج به مقدار آن افزوده گردد تا میزان دارو به حد کافی برسد و به خوبی تحمل شود.

توجه:مصرف قرص آهن با معده خالی عوارض جانبی آن را افزایش می دهد.

 

منبع:دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مشهد/مرکز بهداشت استان/مرکز بهداشت استان